سەرەتا بۆ زانینی ئەو پەیوەندییەی كە لە نێوان كۆمەڵناسی و پەروەردەدا هەیە، پشت بەو پەیوەندییە دەبەستێن كە لە نێوان كۆمەڵگا و پەروەردەدا هەیە. پەیویەندی نێوان كۆمەڵگا و پەروەردە، هەروەكو (ئەرستۆ) دەڵێ: پەروەردە تاكە هۆكاری جێگیری كۆمەڵگایە، چونكە هەڵدەستێت بە گواستنەوی میراتە كەڵەكەبووەكانی ڕابردوو بۆ ئەندامانی كۆمەڵگا و لەوانیشەوە بۆ نەوەكانی داهاتوو. هەروەكو چۆن پارێزگاریش لەبەها و سیستمەكانی دەكات. كەچی (ئەفلاتون) پێیوایە پەروەردە تەنیا هۆكارێكە بۆ چاكسازی كۆمەڵگا، و هیچ چاكسازییەكیش سەركەوتوو نابێت بە بێ چاكسازی تاكەكان.(4، 88) *
بۆ ئەوی زیاتر لە پەیوەندی نێوان كۆمەڵناسی و پەروەردە بگەین، پێویستە پێناسەی هەر كامیان بە جیا بخەینە ڕوو، لە وێشەوە چوارچێوەی زانستی هەركامیان دیاری بكرێت، بۆ ئەوەی بزانین ئاخۆ پەیوەندییەكانی نێوانیان چییە و لە چییدا جیاوازن؟ چۆن بەیەكەوە بەستراونەتەوە؟ كۆمەڵناسی چۆن دەڕوانێتە پەروەردە؟
پێش چوونە ناو پێناسەی پەروەردەوە، پێویستە جیاوازی بكەین لە نێوان پەروەردە (التربیە) و فێركردن (التعلیم). پەروەردە، بریتییە لە دروست كردنی سیفاتی باش و خوازراو لە مرۆڤدا. بەڵام فێركردن، بەواتای بەرزكردنەوەی ئاستی زانیارییەكانی تاك، لەسەر ئاستی نیشتیمانی، واتە لەرێگەی خوێندنی گشتی. (1،16).
بەواتایەكی تر پەروەردە، بریتییە لە فێركردنی منداڵ بە رێساكانی ڕەفتاری كۆمەڵایەتی. ئەم واتایەش نزیكمان دەكاتەوە لە پێناسەی پێگەیاندن (Socialization). هەروەكو كۆمەڵناسی فەڕەنسی (ئیمیل دوركهایم) دەڵێت: پێگەیاندن بریتیە لەكارێك كەمرۆڤە پێگەیشتووەكان (پەروەرشكار) لەسەر مرۆڤە ناپێگەیشتووەكان (منداڵ) ئەنجامی دەدەن.(2،12).
كەواتە دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە پەیوەندییەكی تۆكمە لە نێوان پەروەردە و فێركردندا هەیە، بەشێوەیەك ناكرێت لێكیان جیابكەینەوە، بۆیە پەوەردە و فێكردن بەیەكەوە دێن. پەروەردە پرۆسەیەكە بۆ تێگەیاندنی مرۆڤ لە خودی خۆی و دەوروبەرەكانی، یان هۆشیاربوونەویەكی دەروونی كۆمەڵایەتیانەی ئارستەكراوە لەلایەن سیستمێكی پەروەردەییەوە. بەڵام فێركردن (التعلیم) پەیوەستە بە لایەنە كرداری و پراكتیكیەكانی ژیان، كە زیاتر زانستەكان و پیشەكان دەگرێتەوەو لە دامودەزگا رەسمیەكان فێری دەبین.
بەڵام كۆمەڵناسی، ئەو زانستەیە، هەوڵی كەشف كردنی لایەنی كۆمەڵایەتی و دیاردەكانی كۆمەڵگا دەدات، و كار دەكات بۆ ناسینی یاسا و نەگۆڕە كۆمەڵاتیەكان لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا.
پەیوەندی نێوان كۆمەڵناسی و پەروەردەش لەوەدا دروست دەبێت، پەروەردە وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی، سەیر بكرێت. هەر كام لە (ئیمیل دوركهایم) و(جۆن دیوی) و(رۆژیە كوزینە) باسیان لە كۆمەڵایەتی بوونی پەروەردە كردووە. و هیچ كام لەمانەش ئەوەندەی (دۆركهایم) داكۆكیان نەكردووە لەوە كە پەروەردە هەتا سەر ئێسقان كۆمەڵایەتییە.
دوركهایم پێیوایە كە زانستی پەروەردە، بێجگە لە كۆمەڵناسی گشتی، پێكدێت لە: (3، 33)
أـ مێژووی ڕووداوە پەروەردەییەكان، واتە مێژووی دیاردە و دەزگا پەروەردەییەكان.
ب ـ مێژووی رێبازە پەروەردییەكان و بارودۆخە كۆمەڵایەتییەكانی سەرهەڵدانیان.
ج ـ كۆمەڵناسی پەروەردەیی لە خۆ دەگرێت كە سیستمە پەروەردییەكان بەراورد دەكات.
بۆ زیاتر تێگەیشتن لە پەیوەندییەكانی كۆمەڵناسی و پەروەردە، پێویستە خاڵە جیاواز و لێكچووەكانیان تاوتوێ بكەین. بەم شێوەیەی خوارەوە:
جیاوازییەكانیان:
أـ یەكەی لێكۆڵینەوە لە زانستی پەروەردە تاكە، بەڵام یەكەی لێكۆڵینەوە لە كۆمەڵناسیدا گروپ و دەزگا پەروەردەییەكانە.
ب ـ زانستی پەروەردە گرنگی بە لایەنی بایۆلۆژی و دەروونی و جەستەیی تاك دەدات، كەچی لە كۆمەڵناسیدا گرنگی دەدرێتە كاریگەرییە كۆمەڵایەتییەكانی پەروەردە.
ج ـ پەروەردە لێكۆڵینەوە لە هزرە پەروەردەییەكان دەكات، بەڵام كۆمەڵناسی گرنگی دەداتە كاریگەرییە كۆمەڵایەتیەكانی ئەو هزر و تیۆرە پەروەردەییانە.
د ـ لە پەروەردەدا باس لەو بابەتانە دەكرێت كە پێویستە فێری قوتابی بكرێت، بەڵام لە كۆمەڵناسیدا باس لەوە دەكرێت كە چ دەزگایەك گونجاو بۆ گەیاندنی ئەو بابەتە پەروەردەییانە.
هـ لە زانستی پەروەردەدا باس لە چۆنیەتی دانانی پرۆگرامەكان دەكرێت، بەڵام لە كۆمەڵناسیدا باس لە ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی كلتووری دەكرێت كە پێویستە رەنگ بداتەوە لە پرۆگرامەكانی خوێندن.
لێكچوونەكانیان:
أـ هەردووكیان میتۆدی بەراوردكاری بەكاردێنن لە توێژینەوە لەدیاردە پەروەردەییەكان، بۆ بەراوردی نێوان تیۆر و هزرە پەروەردەییەكانی، لە دوو كۆمەڵگای جیاواز لە دوو سەردەمی جیاوازدا.
ب ـ هیچ كۆمەڵگایەك بوونی نییە بە بێ بوونی سیستمی پەروەردەیی، هیچ هزرێكی پەروەردەیی بوونی نییە بە بێ بوونی سیستەم دەزگای كۆمەڵایەتی.
ج ـ كۆمەڵناسی و پەروەردە سوود لە فەلسەفە و مێژووی پەروەردەیی وەردەگرن وەك سەرچاوەكانی تێگەیشتن لە رۆڵی سیستمەكانی پەروەردە لە كۆمەڵگا جیاوازەكان.
دـ توێژەرانی كۆمەڵایەتی ناتوانن رۆڵی خۆیان لە دام و دەزگا پەروەردەییەكان بگێڕن بە بێ شارەزا بوون لە زانستی پەروەردە. هەروەها رابەرو سەپەرشتیارە پەروەردەییەكانیش بەبێ شارەزا بوون لە كۆمەڵناسی ناتوانن كاریگەریان هەبێت لە دام و دەزگا كۆمەڵایەتییەكان.
ه ـ كۆمەڵناسی و پەروەردە لە زانستێكی نوێتردا تێكچرژاون بەناوی كۆمەڵناسی پەروەردە (Sociology of Education).
بەڵام پێویستە جیاوازی بكەین لەنێوان كۆمەڵناسی پەروەردەیی (Educational Sociology) و (Sociology of Education):
كۆمەڵناسی پەروەردەیی یارمەتی سیستمی پەروەردە و دەزگای پەروەردەیی دەدات بۆ چارەسەری گرفتەكانی. كە پێیوایە پەروەردە كۆمەڵێك كردەی كۆمەڵایەتی، كاری كۆمەڵناسیش بریتییە لە شیكردنەوەی كارلێكە كۆمەڵایەتییە پەروەردەییەكان لەدەزگاكانی پەروەردەیی. كۆمەڵناسی پەروەردەیی پەروەردە دەكاتە ئامانجێك بۆ چاكسازی كۆمەڵگا (لیستەر وارد و چارلز ئێلیوود)، هەروەها هەوڵدەدات بۆ دەستنیشانكردنی فەلسەفەی پەروەردە لەرێگەی شیكردنەوەی كۆمەڵگا و پێداویستیەكانی. كۆمەڵناسی پەروەردەیی زانستێكی پراكتیكییەو دەیەوێت لەرێگەی تیۆرە كۆمەڵایەتییەكان كۆنتڕۆڵی پرۆسەی پەروەردەیی بكات. زۆر گرنگی دەداتە شیكردنەوەی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی ناو دەزگا پەروەردەییەكان و پەیوەندی نێوان سیستمی پەروەردە و سیستمەكانی تر. هەرچی كۆمەڵناسی پەروەردەشە بریتییە لە شیكردنەوەی زانستی كردە و چالاكییە كۆمەڵایەتییەكان و لێكۆڵینەوە لەشێواز و سیستمە پەروەردەییەكان، و بونیادی كۆمەڵایەتی سیستمەكانی پەروەردە. هەروەها لەئەركە كۆمەڵایەتییەكانی سیستمی پەروەردەیی و كارگەرییە كۆمەڵایەتییەكانی پەروەردە دەكۆڵێتەوە. بە كورتی كۆمەڵناسی پەروەردە لێكۆڵینەوە لە چەمكەكانی كۆمەڵگا، كلتوور، چین، ژینگە، پێگەیاندنی كۆمەڵایەتی، كۆمەڵگای خۆجێیی (community)، پێگە و پایە و رۆڵ دەكات. (5، 48ـ57)
لە كۆتاییدا دەڵێم ئێستاش كاتی ئەوە هاتووە باس لەوە بكەین، كە پێویستە كۆمەڵناسی پەروەردە بكرێتە بابەتێك لە كۆلێژەكانی پەروەردە و پەیمانگاكانی سەر بەوەزارەتی پەروەردە، چونكە لەگەڵ گۆڕانی سیستمی پەروەردەیی لە هەرێم، دەبێ ئاگادار بین لە كاریگەرییە كۆمەڵایەتییەكانی گۆڕانی سیستمی پەروەردەیی.
هەروەها پێویستە ئاوڕێكی جیدی بدرێتەوە لە رۆڵی دەزگا پەروەردەییەكانی تری وەك خێزان و ئایین و راگەیاندن و ئامرازەكانی پەیوەندی، و رێكخستنەوەیان و پلاندانان بۆیان و ئاراستە كردنیان بۆ هێنانەدی ئامانجە كۆمەڵایەتی و ئابووری و كلتوورییەكانی كۆمەڵگای كوردستان.
سەرچاوەكان:
1ـ توسلی، د. غلام عباس، جامعە شناسی و اموزش وپرورش، چاپ1، نشر علم، تهران، 1386(2007).
2ـ میالاریه، غاستون، المدخل إلی التربیە، ترجمە: نسیم نصیر، ط1، منشورات عویدات، بیروت، لبنان، 1974.
3ـ اوبیر، رونیە، التربیە العامە، ترجمە: د. عبداللە عبدالدائم، ط2، دار العلم للملایین، بیروت، لبنان، 1972.
4ـ الهادی، د. نبیل، علم الاجتماع التربوی، ط1، دار الیازوری العلیمیە، عمان، الاردن، 2002.
5ـ الرشدان، د. عبدالله، علم إجتماع التربیە، ط1، دار الشروق، عمان، الاردن، 1999.