پێك هێنانی خێزان دەبێ لەسەر بنەمای خۆشەویستی و تێگەیشتن مەرجی سەرەكی بڕیاردانی هاوسەرگیری خودی كەسەكە بێ، كە هەڵی دەبژێرێ، تا چەند ئاست و تواناو رەفتار و رەوشتی كەسەكە، جێگەی گرنگی و سەرنجی تۆیە، نەك پارە و داهاتی ماڵی كەسەكان، كچان لەم سەردەمەدا بیركردنەوەیەكی سەیریان لا گەڵاڵە بووە كاتێك كوڕێك دێت بۆ داخوازیان مەرجی سەرەكی كچەكە، داواكاریەكی (ماددی) زۆرە، كوڕەكان دەخەنە بارێك كە نەتوانن ئەو مەرجە گەورانە قبووڵ بكەن.
دەپرسین ئاخۆ هۆكاری ئەم داواكارییە زۆرەی مارەیی بۆچی دەگەڕێتەوە ؟
هەناسەخان فەرمانبەرەو، هێشتا شووی نەكردووە وتی:
پێك هێنانی خێزان ئەگەر بەهۆی ئەو پارە و زێڕەی كە كچان داوای دەكەن و خۆشبەختیان بۆ دێنێ ئەوا هەڵەن، راستیەك هەیە ئەبێ هەموو كەسێك دەركی پێ بكات بناغەی دروست كردنی خێزان پەیوەست نیە بەم مارەییە زۆرە، هۆكارەكەشی دەگەڕێنمەوە بۆ ئەوەی كە كچان تەنیا بەهۆی كاریگەری چوار دەوریان وایان بەسەر هاتووە بیركردنەوەیان گۆڕاوە، وا دادەنێین ئەگەر هاتوو زۆر مارەیی داوا نەكەن ئەوا لەلایەن خزم و كەس و برادەرانیان تووشی رەخنە گرتن دەبن گوایە، ئەوان بەمارەیەكی زۆر مارەكراون، كەچی ئەو بەمارەیەكی كەم مارەكراوە.
هەستی وتی:
بۆچی كاتێك كوڕێك دێتە داوامان، داوای مارەییەكی زۆری لێ نەكەین، بۆ دەبێ بەرامبەرەكەت نەتوانێ ئەوەندە مارەییە بەتۆ رەوا ببینێ.
هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگەڕێنمە خودی كەسەكە خۆیەتی حەز دەكات، مارەیی زۆر داوا بكات یان داوا نەكات تەنیا بۆ بەنرخ زانینی خۆیەتی، هەندێ جاریش وا بیر دەكەینەوە لەگەڵ خەڵك جیاوازبین و بۆ خەڵكی بسەلمێنین كە شایستەی ئەو هەموو نرخ پێدانەین.
سوهام كچی ماڵەوەیە بیروڕای دەربارەی مارەیی دەربڕی وتی:
هاوسەرگیریی هیچ پەیوەست نیە بەوەی كە مارەییەكی زۆر وەربگری، بۆ تۆ كوڕەكە گرنگە تا چەند دەتوانێ زێڕ و خۆشەویستیت بۆ فەراهەم بكات ئەم مارەییە هیچ بەهایەكی نیە تەنیا چاولێكەرییە لەنێوان كچەكان و خۆپاراستنە لەقسەی خەڵك بۆ ئەوەی بەر توانجی خەڵك نەكەون.
دەمەوێ بڵێم ئەو ئافرەتانەی مارەییەكی زۆریان وەرگرتووە ئەوەندە نرخەشیان نابێت لای هاوسەرەكەیان لە دوا رۆژدا و لەدرێژەی قسەكانیدا وتی:
بەپێ تێپەربوونی كات و سەردەم باوی ئەو شتانە پەرەیان سەندوە ئەو جۆرە (رەغبەتە)یان پەیدا كردووە.
سازان قوتابی زانكۆیە وتی:
راستە مارەیی وەرگرتن لەسەرتاوە بوونی هەبووە بەپێی بنەماكانی ئیسلام دەبێ ئافرەت مارەیی خۆی لەو كەسە وەربگرێ كە دێت بۆ داوای، كەواتە وەرگرتنی حەرام نیە، بەڵام بەسنور، لەدەسەڵاتی من و تۆ نیە سەردەمێكە خەڵكەكان وات لێدەكەن سنور لەئیسلام ببەزێت و مارەییەكی زۆر و مەرجی تازەی خۆیان هەبێ، چونكە هەر كە كچێك مارەكرا یەكەم پرسیاری كە ئاراستەی كراوە لەلایەن خەڵك بەمارەیی چەند مارەكراوی چەندیان ئاڵتوون بۆت كڕیوی؟
بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە كچەكان تووشی دڵەراوكێ دەبن و ناچارن بەپێی سەردەم وەكو خەڵك مامەڵە لەگەڵ شتەكان بكەن.
تریفە كچی ماڵەوەیە وتی:
بۆ ئێمەی ئافرەت ژیان هەمووی نەهامەتی و ناخۆشیە، هەموو بوارەكانی تایبەت بەئافرەت جێگەی پرسیار و رەخنەیە، جا ئەو مارەییەش كە لەكاتی مارە بڕین لەگەڵ كوڕێكدا دانراوە، حەقی خۆیەتی بەڵام كچان بۆ رێگەی تر لەم شتە دەڕوانن، لەترسی كۆمەڵگە و قسە و ناوزڕانی خۆی بەگوێرەی ئەو شوێنەی لێی دەژیت بڕیار لەسەر شتەكان دەدات، ئەو داواكردنە مارەییە زۆرەش هۆكاری ئەو شتانەیە كە رووبەرووی دەبنەوە تا نەكەوێتە بەر تانە و توانجی خەڵك.
لەیلا خەسرۆ مامۆستایە وتی:
من لەكاتی مارە بڕینی خۆم داوای (500) مسقاڵ زێڕم كرد، نەك (19) مسقاڵ لەبەر ئەوەی چاوێكم كوێر بوو، متمانەی تەواوم بەم كوڕە نەكرد، ئایا تا سەر دەتوانین بەیەكەوە هاوسەر بین، ترسام لەوەی تەڵاقم بدات یاخود پەشیمان بێتەوە، تەنیا هۆكارەكەی بۆ ئەو شتانە دەگەڕێنمەوە.
تانیا شووی كردوەو ژنی ماڵەوەیە بەم شێوەیە هاتە دوان:
هەر چەندە هاوسەرەكەم كوڕی مامی خۆمە، بەدڵی خۆشم شووم پێ كردووە، بەڵام دایكم بۆ مارەبڕینم (500) لیرەی رەشادی دانا لەبەر ئەوەی هاوسەرەكەم دەمارگیر و تووڕەیە، تەنیا ئەو هۆكارانەن كەوا لە كچ دەكات هەندێ جار داوای مارەیی زۆر بكات.