دوای ئەوەی جیهان رروبەرووی كۆمەڵێك گرفتی ژینگەیی (كون بوونی چینی ئۆزۆن، بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی ولەناوچوونی زیندەوەران) هات لە ساڵی 1960 بەدواوە، بەتایبەتی لەوڵاتانی ئەوروپا وئەمریكادا، پرسی ژینگە دواتر ژینگەگەرایی بوو بە رەوتێكی زانستی كۆمەڵایەتی لەو وڵاتانە و لە یەكەمین كۆنفرانسی نەتەوە یەكگرتوەكان لە شاری ستۆكهوڵم 1970، ودروست بوونی رێكخراوی (یونیپ) لەو ساڵەدا، بە سەرەتایەكی گرنگ دادەنرێت لە بواری لێكۆڵینەوە ژینگەییەكان.
ئابووری و یاسا لەو زانستە كۆمەڵایەتیانە بوون كە خۆیان دەرگیر كردبوو لەگەڵ پرسەكانی ژینگە.
دوو ئاراستەی دیاری ناو كۆمەڵناسی كە گرنگیان بە كێشەكانی ژینگە دەدا، بریتی بوون لە:
أـ توێژینەوەكانی تەجریبی وازیان لە ئاراستەی كلتووری هێنا و روویان كردە ئاراستەی ماتریالیستی.
ب ـ توێژینەوە لە بزاوتە كۆمەڵاتیەكانی هاوچەرخ.
كەچی كۆمەڵناسی ژینگە لە ساڵی 1990 بە دواوە واتە دوای بیست (20) ساڵ لە دەركەوتنی ئاراستەی ژینگەگەرایی، گرنگی دا بە پرسی ئیكۆلۆژی، لە ژێر ناونیشانی لقێك لە لقەكانی كۆمەڵناسی بە ناوی كۆمەڵناسی ژینگە.
لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت، كە كۆمەڵناسی ژینگە لە ئەنجامی تیۆرەكانی ژینگەگەرایی هەفتاكانی سەدەی بیستەمدا، ولەژێر كاریگەری مرۆڤناسی كلتووری، دەستی دایە لێكۆلێنەوە لە پرسەكانی ژینگە.
كۆمەڵناسی ژینگە ئەو لقەی زانستی كۆمەڵناسیە كە لە كارلێكی ژینگەی سروشتی و دامەزراوەی كۆمەڵایەتی و رەفتاری مرۆڤ دەكۆڵێتەوە.
شایانی باسە پیس بوونی ژینگە لە ئەنجامی چالاكییە لەرادەبەدەركانی مرۆڤ دروست دەبێت كە كاردانەوەی خۆی هەیە لەسەر پەیوەندییەكانی مرۆڤ لەوانەش پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان..
شایانی باسە گرنگی نەدانی كۆمەڵناسان بۆ كاریگەرییەكانی ژینگەی سروشتی، كەوتە بەر چەكووشی رەخنەی كۆمەڵناسانی ژینگە، پێیان وا بوو كە ژینگەی سروشتی وەك فاكتەرێكی ڕەمەكی هەم بەشدارە لە شكڵدان بە گۆڕانە كۆمەڵایەتیەكان و هەم بەرهەمی بونیادی كۆمەڵایەتی و پرۆسەكانی گۆڕانی كۆمەڵایەتیە.
گرنگی لێكۆلێنەوەی كۆمەڵناسی ژینگە لەو سۆنگەیەوە دێت كە هەموومان لە ژینگەیەكدا هاوبەشین لە سوود وەرگرتن لە ئاو هەوا و خاك ودارستان وزەریا وگیانەوەرانی. بۆیە هەموومان وەك ئەو كۆمەڵە خەڵكە كەسواری بەلەمێك بوون ولە زەریادا كەوتوونەتە سەر ئاو بەرپرسیاریەتی پاراستنی سەلامەتی وئارامی ناو بەلەمەكە كاریگەری هەیە لە گەیشتن بە شوێنی دیاری كراو بێ هیچ زیانێك.
كەواتە كۆمەڵناسی ژینگە كار دەكات بۆ بەیەكەوە ژیانی مرۆڤ وژینگە بەشێوەیەكی ئاشتیانەو سوود وەرگرتن لە سەرچاوە سروشتیەكان بەشێوەیەك كار نەكاتە سەر داهاتووی نەوەكانی (Sustainable development).
كەواتە بابەتی سەرەكی كۆمەڵناسی ژینگە بریتیە لە دەرخستنی ئاكامە كۆمەڵایەتیەكانی پیس بوونی ژینگە لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان.
هەوڵدانی بۆ دروست كردنی هۆشیارییەكی كۆمەڵایەتی ژینگەیی كارێكە لە خزمەتی زیندوو مانەوەی ژینگەیە.
بۆ ئەمەش پێویستە كار بكەین بە دوو ئاراستە:
أـ بڵاوكردنەوە هۆشیاری كۆمەڵایەتی ژینگەیی، لە رێگەی توێژینەوە وكتێب وبڵاوكراوە.
ب ـ لەرێگەی پرۆگرامەكانی خوێندن وپەروەردە كردن، كە هەر لە باخچەی ساوایانەوە دەست پێدەكات تا دەگاتە قوتابخانە و پەیمانگا وزانكۆ.
براندا و میلی Branda & Miley دەڵێن:
پیشەی كۆمەڵناسی ژینگە كار دەكات بۆ هێنانە دی كارلێكی نێوان مرۆڤ و ژینگە ویارمەتی تاكەكان دەدات بۆ ڕوبەروبوونەوەی گرفتەكانیان ودابین كردنی گونجان بۆیان و سوود وەرگرتن لە تەواوی دامەزراوەكانی كۆمەڵگا.

گرنگی كۆمەڵناسی ژینگە:
1ـ دەتوانێت بەشداری بكات لە دانانی پلانی نەتەوەیی كە تایبەتن بە پیس بوونی ژینگە، ئەو پلانەی كە تەواوی دەزگاكانی حكوومی و ناحكوومی بەشدارن تیایدا بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەكانی سەبارەت بە پاراستنی ژینگە.
2 ـ كار دەكات بۆ ناساندنی ئەرك و مافەكانی هاوڵاتیان سەبارەت بە ژینگە چ لە ڕووی كۆمەڵایەتیەوە و چ لەڕوی ئابوورییەوە و سوود وەرگرتن لە سەرچاوە سروشتییەكان..
3ـ كار دەكات بۆ دروست كردنی هۆشیاریەكی ژینگەیی بۆ تاكەكان وگروپەكان وكۆمەڵگاكان..
4 ـ سوود لە زانستەكانی تر وەردەگرێت كە گرنگی دەدەن بە تیۆرەكانی بواری گۆڕان و ژینگە، چونكە دەستدرێژی مرۆڤ بۆ سەر ژینگە ودیاركەوتنی پیسبوونی ژینگە لە ڕووی زانستە رەفتاری و كۆمەڵایەتیەوە بریتیە لە دیاردەیەكی رەفتاری كە خۆگری مەعریفەیەكی ناڕاستە سەبارەت بە ژینگە..
5ـ هەوڵی ناسینی كێشەكانی ژینگە دەدات بۆ جێگیركردنی تەشریعات و چاودێری كردنی لێكۆڵینەوەكانی تایبەت بەم چوارچێوەیە، هەروەها كار كردن بۆ دانانی پلانی گشتی بۆ دەوڵەت بەمەبەستی پارێزگاریكردنی ژینگە و ڕووبوڕوبوونەوەی كێشەكانی.

ئامانجەكانی كۆمەڵناسی ژینگە:
1ـ دروست كردنی هۆشیاری ژینگە وئاراستە و مەهارەتەكانی پێویست بۆ مامەڵە كردن لەگەڵ سیستمەكانی ژینگە.
2 ـ لابردنی كۆسپە كۆمەڵایتیەكان لەبەردەم گەشەپێدانی ژینگە بەم شێوەیەی خوارەوە:
أ ـ بەشداری كردن لە پرۆژەكانی نەهێشتنی نەخوێندەوار و ژینگەیی، پێناساندنی هاوڵاتیان بۆ ئەرك و مافەكانیان سەبارەت بە ژینگە.
ب ـ گەشەپێدانی هۆشیاری ژینگەیی بۆ تەواوی یەكەكانی كۆمەڵگا..
ج ـ بەشداری كردن لە گۆڕینی ئەو داب ونەریتانەی كە دەبنە هۆی زیان گەیاندن بە سیستمی ژینگە وبە فیرۆدانی سەرچاوەكانی و پیسبوونی ژینگە..
3 ـ روونكردنەوەی كارلێكی نێوان سیستەمەكانی ژینگەی جیاواز وكاریگەریان لەسەر مرۆڤ وبەپێچەوانەوە.
4ـ كاركردن بۆ زیاتر بەشداری كردنی هاوڵاتیان لە كاروباری كۆمەڵگا و پاراستنی ژینگە.
5 ـ سازدانی سەردانی مەیدانی بۆ قوتابیان بەمەستی پاراستنی ژینگە لە پیسبوون.
6ـ ئامادەكاری كۆڕ و كۆنفرانسی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیەكان بۆ گرنگی دان بە بواری ژینگە وپاراستنی لە پیسبوون..
7ـ هاندانی لێكۆڵینەوە لەسەر ئاستی خوێندنی باڵاو و توێژینەوەكانی زانستی..
8 ـ بەشداریكردن بۆ پێكهێنانی كۆمەڵەو رێكخراوە ئەهلییەكان كە گرنگی بە بواری ژینگە دەدەن.
9ـ بەشداریكردن بۆ یەكخستنی هەوڵەكانی ژینگەپارێزی لەسەر ئاستی ناخۆیی ونەتەوەیی ونێودەوڵەتی و پارستنی لە پیسبوون.
لێرەدا دەتوانین دوو جۆر پیس بوون ئاماژە پێبكەین لە عێراق بەگشتی وكوردستان بەتایبەتی:
أـ پیس بوونی ژینگەی سروشتی بە هۆی شەر وبەكار هێنانی چەكی كیمیایی وبایۆلۆژی وناوكی.
ب ـ پیس بوونی ژینگەی كۆمەڵایەتی بە هۆی توندوتیژی عیرقی و نەتەویی وتایفی وسیاسی.
ژینگە بریتیە لەو چوارچێوەیەی كە مرۆڤ تیایدا دەژیت ومومارەسەی چالاكیەكانی خۆی دەكات، ئەم چوارچێوەیە پێك دێت لە هەوا، ئاو، خاك، زیندەوەران، بوونەوەرە بێگانەكان، تیشكی خۆر، دیاردەكانی كەش و با و باران. واتە ژینگە پێك دێت لە توخمە ماددییەكان و پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵیان و كاریگەری ئەو پێكێنەرانە بەسەر مرۆڤەوە. كەواتە پەیوەندییەكی بەهێز هەیە لە نێوان ژینگەو مرۆڤ، بە جۆرێك سەرچاوەكانی ژیانی مرۆڤیان پێك هێناوە. مرۆڤ ئەو بوونەوەرەیە كە خوا دروستی كردووە و كۆمەڵێك تواناو بەهرەی پێداوە بۆ ئەوەی سوود لەو سەرچاوە سروشتیانە وەربگرێت و بە كاری بهێنێت بۆ خزمەتی خۆی. كەواتە ژینگە ئەو گەنجینە گەورەیەیە كە خوا داوێتی بەمرۆڤ بۆ سوود لێوەرگرتن و بەرهەمهێنان.
دەتوانین ئەو ژینگەیەی كە مرۆڤ تیایدا دەژیت دابەشی بكەین بۆ ئەمانەی خوارەوە:
1ـ ژینگەی سروشتی: مەبەست تەواوی ئەو دیاردە زیندوو ونازیندووانەیە كە چواردەوری مرۆڤیان داوە و لە بوونیاندا رۆڵی نییە. وەكو ئاو وهەواو خاك ورووەك وگیانەوران. پێكهاتەكانی ژینگەی سروشتی ناوچەیەك بۆ ناوچەیەكی تر دەگۆرێت.
2ـ ژینگەی مرۆیی: بریتیە لە مرۆڤ وتەواوی ئەو گۆرانكاریانەی كە مرۆڤ لە ژینگەی سروشتیدا هێناویەتیەدی، ئەمەش دابەش دەكرێتە سەر دوو بەش:
أـ ژینگەی كۆمەڵایەتی: ئەو بەشەی ژینگەی مرۆییە كە پێك دێت لە تاكەكان وگرووپەكان وكارلێك وپەیوەندی نێوانیان وتەواوی دیاردەكانی كۆمەڵگا.
ب ـ ژینگەی كولتووری: بریتیە لەو ناوندەی كە مرۆڤ دروستی كردووە هەم لە ڕوی بەرهەمی ماددی و ناماددی بۆ مەبەستی زاڵ بوون بەسەر ژینگەی سروشتی. ژینگەی كلتوری لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر دەگوازرێتەوە، وەكو زانستەكان وبیروباوەرەكان وهونەرەكان وداب ونەریتەكان ویاساكان، كە بە ژینگەی رۆشنبیریش ناو دەبرێت.
شێوازێكی تریش هەیە كە پێیوایە پێكهێنەرەكانی ژینگە دژوارن:
أـ سروشت: كە بریتیە لە زەوی وتەواوی ئەو شتانەی لەسەر زەوین ودەوری زەوییان داوە كە بە شێوەیەكی سروشتی هاتوونەت دی، ودەبنە سەرچاوی پێویست بۆ جێنشینایەتی و ئاوەدان كردنەوەی زەوی بۆ مرۆڤ.
ب ـ دانیشتوان.
جـ رێكخستنی كۆمەڵایەتی.
دـ تەكنەلۆژیا: كە بریتیە لە تەواوی ئەو ئامێر وكەرەستانەی كە مرۆڤ دایهێناون.
ئەم چوار پێكهێنەرە بەیەكەوە كارلێك دەكەن، بە شێوەیەكی پۆزەتیڤانە یان نێگەتیڤانە، كەدیارە پیسبوونی ژینگە لە ئەمەی دووەمی پەیدا دەبێت.
خوای پەروەردگار زەوی بۆ مرۆڤ دروست كردووە تاكو ژیانی تێدا بەسەر بەرێت، كە تەواوی ئیمكاناتی پێویستی لەسەر زەوی ولەژێر زەوی بۆ ئامادە كردووە، هەمووی ئەم پێكهێنەرانە بە رێكو ووردی بەرێوە دەچن، كەبە یاساكانی ژینگە (Ecological Rules) دەناسرێن، و بریتین لەم سێ یاسایانەی لای خوارەو:
أـ یاسای پشت بەیەكتر بەستن:
واتە تەواوی زیندەوەران لەسەر زەویدا پشت بەیەكتر دەبەستن بۆ دابین كردنی پێداویستیەكانیان، هەندێكیان بەرهەمهێن وهەندێكی تریش بەكاربەر.
ب ـ یاسای نەگۆڕانی سیستەمی ژینگە:
سیستەمەكانی ژینگە نەرم و نیان و هاوسەنگن، بەبەردەوامی دەگۆڕێن، بە خێرایی ولەناكاو، وهێواش و لەسەرخۆ، بە جۆرێك هەستی پێناكەیت. كاتێك سیستەمێك دەگۆرێت، ئەوسیستمە تووشی ناهاوسەنگی دەبێت، وا لەو زینەوەرانە دەكات كە هاوسەنگی خۆراكی خۆیان بپارێزن لەگەڵ ئەو ناهاوسنگیەدا بگونجێن. بەواتایەكی تر هاوسەنگی لە سیستەمی ژینگەیی دینامیكی ونەرم ونیانە وتوندوتیژ نییە، ئەوەی نەگۆڕە بینای ژینگەكەیە.
جـ- یاسای سنورداری سەرچاوەكانی ژینگە:
واتە سەرچاوە سروشتیەكانی هەبوو لە زەویدا ولەسەر زەوی سنوردارن وبێكۆتا نیین.
كە دەكرێ بۆ سێ جۆر دابەشیان بكەین:
یەكەمیان: ئەو سەرچاوانەی بەردەوامن وەكو ئاو و هەوا..هتد،
دووەمیان: ئەو سەرچاوانە دەتوانن خۆیان نوێ بكەنەوە وەكو مرۆڤ وزیندوەران..هتد.
سێیەمیان: ئەوسەرچاوانەی ناتوانن خۆیان نوێ بكەنەوە وەكو نەوت وسەرچاوە سروشتیەكان.


سەرچاوەكان:
1ـ حنوش، د. علی، العراق ـ مشكلە الحاچر وخیارات المستقبل، گ1، دار الكنوز الادبیە، بیروت، لبنان، 2000.
2ـ سرحان، د. نڤیمە أحمد محمود، الخدمە الإجتماعیە المعاصرە، گ1، مجموعە النیل العربیە، القاهرە، مصر، 2006.
3ـ السعود، د. راتب، الانسان والبیئە، گ2، دار الحامد، عمان، الاردن، 2007.
4ـ عبداللگیف، د. رشاد أحمد، البیئە والإنسان، گ1، دار الوفاء، الأسكندریە، مصر، 2007.
5ـ البیئە ومشكلاتها، رشید الحمد و محمد سعید صبارینی، سلسلە عالم المعرفە22، الكویت، 1979.
6– John، Sydenstricker، Neto، Environmental Sociology: www.Socialresearchmethods.net
7ـ سحر جعفر صالحی، جامعه شناسی محیگ زیست: بروانە سایتی ئەلیكترۆنی:
http://sahar-jsalehi.blogfa.com